ลองนึงภาพเด็ก 2 คน ที่เจอสถานการณ์เดียวกัน งานกลุ่มที่ถูกเตรียมมาอย่างเรียบร้อย แต่ต้องเปลี่ยนแผนกะทันหัน โดยมีเวลาเหลือไม่กี่ชั่วโมง ทุกคนในทีมตกใจ

เด็กคนแรกหยุดชะงัก รู้สึกท่วมท้น ไม่รู้จะเริ่มจากตรงไหน แต่เด็กคนที่ 2 ปรับตัวได้เร็ว คิดหาทางเลือกใหม่ได้ทันที และพาทีมเดินหน้าต่อ

ความแตกต่างระหว่าง 2 คนนี้ไม่ใช้เรื่องของความฉลาด ไม่ใช่ความรู้ และไม่ใช่ว่าใครเตรียมตัวมากกว่ากัน แต่คือสิ่งที่เรียกว่า Cognitive flexibility

Cognitive flexibility คืออะไร เพราะอะไรถึงสำคัญ

Cognitive flexibility หรือ ความยืดหยุ่นทางความคิด คือความสามารถในการปรับมุมมอง ปรับแผน และรับมือกับข้อมูลใหม่ที่ขัดแย้งกับสิ่งที่คิดไว้เดิมโดยไม่สูญเสียทิศทาง

สิ่งนี้คือส่วนหนึ่งของกลุ่มทักษะ Executive Function ซึ่งทำงาน ในสมองส่วนหน้า  และพัฒนาอย่างต่อเนื่องตั้งแต่วัยเด็กจนถึงวัยผู้ใหญ่ตอนต้น ในงานวิจัยด้านจิตวิทยา Cognitive flexibility เชื่อมโยงกับสิ่งสำคัญหลายอย่างเข้าด้วยกัน  ทั้งความสามารถในการแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้า การทำงานร่วมกับผู้อื่น การรับมือกับความผิดหวัง และสุขภาพจิตระยะยาว

ที่น่าเสียดายคือเราไม่ค่อยจะพูดถึงสิ่งนี้ เพราะมันไม่มีวิชาเรียน ไม่มีคะแนนและไม่ได้วัดได้ในข้อสอบ

โลกที่ลูกๆ จะต้องเผชิญในอนาคต

โลกที่ทุกอย่างกำลังพัฒนาอย่างรวดเร็ว แน่นอนว่าสิ่งที่ตามมาคือการเปลี่ยนแปลงที่รวดเร็วด้วยเช่นกัน เทคโนโลยีที่ล้ำสมัย ความต้องการที่เปลี่ยนไป ทักษะบางอย่างที่ฝึกมาอาจจะไม่เป็นที่ต้องการเท่าที่คาดหวังแม้แต่ข้อมูลที่ถูกต้องในวันนี้ ก็อาจจะถูกเปลี่ยนแปลงในวันพรุ่งนี้

ในสภาพแวดล้อมแบบนั้น ทักษะที่คงทนอยู่อาจจะไม่ใช่ความรู้อย่างเดียวแต่ควรควบคู่ไปกับความสามารถในการปรับตัวให้เข้ากับสิ่งใหม่ๆ ความสามารถในการเข้าใจชุดความรู้ความเข้าใจใหม่ที่บางครั้งอาจจะขัดแย้งกับความเชื่อหรือความรู้เดิม

เก่ง แบบเดิม อาจจะยังไม่พอสำหรับในอนาคต

ระบบการศึกษาส่วนใหญ่ยังให้คุณค่ากับการท่องจำ การทำซ้ำ และการทำตามแบบแผนที่วางไว้ เด็กที่ทำสิ่งเหล่านั้นได้ดีจะได้คะแนนสูงและได้รับคำชม

แต่สิ่งที่เด็กคนนึงต้องเจอจริงๆ ไม่ใช้เพียงข้อคำถามแบบเดิม เพราะบางอย่างไม่มีคำตอบสำเร็จรูป ไม่มีแบบแผนที่ตายตัว และสถานการณ์มักเปลี่ยนไปก่อนที่จะหาคำตอบที่สมบูรณ์แบบได้

นักจิตวิทยาพบบ่อยๆ ว่าเด็กหลายคนที่เก่งมากในสภาพแวดล้อมที่คุ้นเคย มีโครงสร้าง และคาดเดาได้ สะดุดทันทีเมื่อเจอบางอย่างที่ไม่อยู่ในแบบแผนที่วางไว้ ไม่ใช่เพราะไม่ฉลาด แต่เพราะสมองไม่ได้รับการฝึกให้รับมือกับการเปลี่ยนแปลงบ่อยพอ

Cognitive Flexibility พัฒนาได้อย่างไร

ในเมื่อ Cognitive Flexibility ไม่ใช่สิ่งที่มีหรือไม่มีมาตั้งแต่เกิด และที่สำคัญเรายังสามารถพัฒนาได้ อีกทั้งยังเป็นทักษะที่สามารถพัฒนาได้ดีในช่วงวัยเด็กและวัยรุ่นตอนต้น

เมื่อเราเปรียบ Cognitive Flexibility เป็นการ “เปลี่ยนเกียร์”  สมองต้องการการฝึกในการเปลี่ยนเกียร์ ทางความคิด  หรือคือการเผชิญสถานการณ์ที่แผนเดิมไม่สามารถใช้ได้ สถานการณ์ที่ต้องอาศัยการมองปัญหาจากมุมมองที่ต่างจากเดิม หรือแม้การยอมรับว่าวิธีที่คุ้นเคยอาจไม่ใช่วิธีที่ดีที่สุดเสมอไป

สิ่งเหล่านี้แทบจะเป็นสิ่งที่เราพบเจอได้ในชีวิตประจำวันของเรา แต่กับลูกเขาอาจจะยังไม่มีโอกาสที่จะได้เผชิญกับสภาพแวดล้อม

สิ่งที่น่ากังวลมากกว่าการขาดทักษะ

เมื่อวันหนึ่งความหวังดี กลายเป็นดาบ 2 คม ในขณะที่พ่อแม่ทุกคนคงพยายามจะดูแลลูก ไม่อยากให้ลูกต้องประสบพบเจอความยากลำบากมากเท่าไหร่โอกาสในการเรียนรู้ของเค้าก็น้อยลงเท่านั้น ซึ่งผลที่ตามมาในระยะยาวคือเด็กโตมาโดยไม่คุ้นเคยกับความรู้สึกของการเผชิญกับสิ่งทีไม่แน่นอน

และสิ่งที่พบได้บ่อยในปัจจุบันคือเด็กหลายคนโตมาเจอความไม่แน่นอน แต่พวกเขากลับเชื่อว่า ตนขาดความสามารถในการรับมือสิ่งต่างๆ ตนไม่เหมาะกับการรับมือความกดดัน และด้วยความเชื่อแบบนี้ส่งผลต่อการตัดสินใจในทุกก้าวของชีวิต

แล้วเราทำอะไรได้บ้าง

ไม่ได้หมายความว่าต้องทำให้ชีวิตเด็กยากขึ้นโดยไม่มีเหตุผล แต่หมายถึงการเปิดโอกาสหรือมองหาสภาพแวดล้อมที่ให้เขาได้เผชิญกับความท้าทายในแบบที่ปลอดภัย มีผู้ดูแล และมีความหมาย

ความท้าทายแบบนั้นอาจมาหลากหลายรูปแบบ อาจเป็นเกมกีฬาที่มีการทำงานเป็นทีม มีการวางแผนหรือต้องมีการปรับแผนเฉพาะหน้า รวมถึงการรับมือกับความพ่ายแพ้ หรือแม้การได้เจอกับผู้คนใหม่ๆ เรียนรู้สังคมใหม่ปรับตัวเข้ากับสังคมที่หลากหลายกว่าเดิม

สิ่งสำคัญไม่ใช่ว่าความยากลำบากที่เขาต้องเผชิญ แต่คือโอกาสที่ให้เขาได้ฝึก เปลี่ยนเกียร์ จริงๆ ในสถานการณ์จริง และรู้ว่าตัวเขาเองก็ทำได้

ที่มา

1. Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64, 135–168. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-113011-143750
2. Miyake, A., Friedman, N. P., Emerson, M. J., Witzki, A. H., Howerter, A., & Wager, T. D. (2000). The unity and diversity of executive functions and their contributions to complex “frontal lobe” tasks: A latent variable analysis. Cognitive Psychology, 41(1), 49–100. https://doi.org/10.1006/cogp.1999.0734
3. Chevalier, N. (2015). Willing to think hard? The unexpected privilege of the cognitive effort. Child Development Perspectives, 9(2), 99–103.
4. Zelazo, P. D. (2025). Executive function: Implications for education. Institute of Education Sciences. https://ies.ed.gov/ncer/2025/01/executive-function-implications-education

บริการนี้เป็นการให้คำปรึกษาและพูดคุยแนวทางเบื้องต้นโดยนักจิตวิทยาเด็ก ซึ่งไม่ใช่การบำบัดหรือรักษาสภาวะทางจิต หากคุณต้องบำบัดหรือรักษาโรคทางจิตเวช โปรดติดต่อสถานพยาบาลหรือโรงพยาบาลเฉพาะทางเพื่อรับการรักษาที่เหมาะสมจากแพทย์